Podatek bankowy a stabilność sektora bankowego – główne tezy i wnioski z raportu „Podatek bankowy jako instrument polityki fiskalnej a stabilność i efektywność sektora bankowego w Polsce”
Raport został przygotowany przez ekspertów Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie we współpracy z Zespołem Badań i Analiz Związku Banków Polskich w ramach programu analityczno-badawczego Warszawskiego Instytutu Bankowości.
Głównym celem raportu było dokonanie analizy wpływu podatku bankowego na banki i gospodarkę. W Europie podatki bankowe były wprowadzane po globalnym kryzysie finansowym 2008 r., z zamiarem odzyskania części środków publicznych wydanych na ratowanie banków. W Polsce natomiast podatek bankowy stał się narzędziem służącym przede wszystkim zasileniu budżetu państwa.
Polska ma obecnie najwyższą stawkę podatku bankowego w UE – wynosi ona 0,44% rocznie od wartości aktywów banku. Co więcej, podatek ten nie jest kosztem uzyskania przychodu, przez co realne obciążenie sięga ok. 0,54% rocznie. Konstrukcja polskiego podatku oparta jest na aktywach banku (głównie portfelu kredytowym), co oznacza de facto, że banki są niejako „karane” za udzielanie kredytów. Taka formuła jest dogodna z punktu widzenia budżetu (daje przewidywalne wpływy), lecz hamuje podstawową działalność bankową – akcję kredytową – oraz może ograniczać inwestycje w gospodarce.
Z raportu, którego premiera miała miejsce 19 września wynika, że wysokie podatki nakładane na banki podnoszą koszty kredytu i zmniejszają jego dostępność. Prognozy pokazują, że łączna wartość portfela kredytów dla sektora niefinansowego może spaść poniżej 30% PKB już w latach 2025-2026 – blisko 20 pp. mniej niż dekadę temu. Konstrukcja podatku zniechęca banki do udzielania nowych kredytów, zwłaszcza długoterminowych, bo każdy dodatkowy kredyt powiększa bazę opodatkowania.
Jakie zagrożenia dla wzrostu gospodarczego i kluczowych inwestycji niesie omawiany tu podatek? Polski sektor bankowy jest relatywnie mały w stosunku do potrzeb gospodarki – przy obecnej skali działania banki mogą sfinansować tylko część dużych projektów infrastrukturalnych planowanych w kraju. Przykładowo, pod koniec 2024 r. łączna moc finansowa banków wystarczałaby na pokrycie tylko ok. 28% kosztów budowy elektrowni atomowej, ok. 41% projektu Centralnego Portu Komunikacyjnego, 44% programu budowy autostrad czy ok. 27–29% modernizacji sieci energetycznej i kolei.
Z analiz przeprowadzonych w raporcie wynika jasno, że obecna forma podatku bankowego działa procyklicznie i hamująco. W okresie spowolnienia gospodarczego dodatkowo osłabia ona skłonność banków do kredytowania, co może pogłębić spadek inwestycji i konsumpcji. Mechanizm, który miał chronić stabilność finansową, w obecnym kształcie może paradoksalnie zwiększyć ryzyko dla gospodarki, jeśli ograniczy dostęp firm i obywateli do finansowania.
Autorzy raportu podkreślają, że celem ich analizy nie jest rezygnacja z samego podatku bankowego – zwłaszcza w kontekście obecnych wyzwań fiskalnych państwa. Kluczowe wydaje się natomiast zmodyfikowanie sposobu jej naliczania, by zminimalizować negatywne skutki uboczne. Proponowana przez nich alternatywna formuła podatku bankowego to: suma pasywów minus kwota wolna (4 mld zł) minus fundusze własne minus depozyty gwarantowane. W efekcie głównym obciążonym przez podatek składnikiem byłyby duże depozyty korporacyjne i inne niestabilne źródła finansowania, a udzielanie kredytów przestałoby zwiększać podatek. To podejście jest zbieżne z praktykami w wielu krajach UE, gdzie podstawy opodatkowania banków konstruuje się tak, by nie hamować akcji kredytowej.
Nowa konstrukcja podatku, w mniejszym stopniu wpływałaby na wzrost gospodarczy, a bardziej wspierała długoterminową stabilność. Dzięki temu polityka publiczna wobec sektora bankowego stałaby się bardziej prorozwojowa, nie rezygnując z dodatkowych wpływów do budżetu.
Przygotowany w ramach programu analityczno-badawczego WIB raport SGH i ZBP wpisuje się w nurt bieżącej dyskusji dotyczącej proponowanych przez MF zmian podatkowych: trwałego podniesienia stawki CIT dla banków, przy jednoczesnym obniżeniu stawki podatku bankowego w 2027 r. o 10% oraz od 2028 r. o 20%. Tym samym Ministerstwo Finansów wskazuje jednoznacznie, że modyfikacja podatku bankowego w jego obecnym kształcie jest konieczna. W proponowanych przez MF rozwiązaniach brakuje jednak zarysowania ścieżki trwałego odejścia od wadliwej formuły wymiaru podatku bankowego na rzecz jego inkorporacji do CIT lub tak, jak zaproponowali autorzy raportu – zmieniając podstawę opodatkowania na pasywa z określonymi wyłączeniami.
Pełny tekst raportu można pobrać ze strony www.pabwib.pl
Agnieszka Nierodka – doradczyni Zarządu Związku Banków Polskich ds. badań i analiz,
Współpraca dr Kamil Flig – Centrum Przedsiębiorczości i Transferu technologii SGH
Rys.1 Obciążenia z tytułu podatku bankowego, resolution i DGS w relacji do sumy bilansowej sektorów bankowych (średnia za lata 2016-2023) [% sumy bilansowej]
Webinar poświęcony dyskusji nad raportem odbędzie się w piątek 19 września 2025 r. w godzinach 10:00 – 13:00 i będzie transmitowany na stronie Programu. Dostęp do webinaru będzie możliwy także na kanale YouTube: https://www.youtube.com/live/Q2bglB6xrXQ
